پیشگفتار

فلات ایران زمین بخشی از کمربند کوهزایی آلپ- هیمالیا را تشکیل می­دهد. این رشته­کوه حاصل همگرایی صفحات قاره­ای اوراسیا و عربی است. سرزمین ایران در بخش میانی کوهزایی آلپ- هیمالیا قرار دارد که از باختر اروپا آغاز و پس از گذر از ترکیه، ایران، افغانستان تا تبت و شاید  تا نزدیکیهای برمه و اندونزی ادامه دارد. به‌واسطه موقعیت زمین‌شناسی ایران در این کمربند کوهزاد، ایران به لحاظ مخاطرات زمین‌شناسی و کانسارهای معدنی مورد توجه فراوان زمین‌شناسان دنیا قرار گرفته است.

سازمان زمین­ شناسی و اکتشافات معدنی کشور با هدف تهیه و تکمیل نقشه‌های زمین‌شناسی، اکتشاف مواد معدنی، شناخت و کنترل مخاطرات زمین‌شناختی و ... در سال 1341 هجری شمسی تاسیس شد. بر این اساس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با یک تاخیر 100 ساله نسبت به سایر سازمان­های زمین‌شناسی پیشرو در جهان (سازمان زمین‌شناسی فرانسه به عنوان قدیمی­ترین سازمان زمین‌شناسی دنیا در سال 1830 تاسیس شده بود) پا به عرصه فعالیت­های زمین‌شناسی و از جمله تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی نهاد.

شورای پروژه‌های ویژه سازمان ملل در سال 1339 (1960) یک برنامه شش ساله، برای آغاز کار سازمان زمین‌شناسی کشور به تصویب رسانده بود. این برنامه که " برنامه گام نخست" نامیده می‌شد از سال 1341هم­زمان با تاسیس سازمان آغاز و در سال 1347به پایان رسید. در ادامه و بر پایه نتایج برنامه گام اول، برنامه­های گام دوم (پایان در تیرماه 1350) و گام سوم (پایان در تیرماه 1354) نیز در ایران اجرا شدند.

در ابتدای تاسیس، ریاست سازمان زمین‌شناسی کشور برای مدت کوتاهی به مهندس صفی اصفیا و سپس به مهندس نصرالله خادم سپرده شد. مهندس خادم با حسن تدبیر و مدیریتی قابل تحسین و پیگیری‏های مداوم جوانان مستعد دانش‏آموخته در رشته‏های علوم را جذب نمودند و با همکاری زمین‌شناسان سازمان ملل متحد مطالعات زمین‌شناسی سرزمین ایران را بنیان نهادند.  

یکی از وظایف اصلی سازمان زمین‌شناسی کشور و مدیریت زمین شناسی منطقه ای از ابتدای تاسیس تهیه و انتشار نقشه‌های زمین‌شناسی بوده است که همزمان با طرح سه‌گامه‌ای اول و تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی1:250000 آغاز شد. در سال 1346 اولین نقشه زمین‌شناسی ایران در مقیاس یک­دویست وپنجاه‌هزارم (نقشه گلپایگان) منتشر شد. در ادامه و افزون بر تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی و بررسی­های اکتشافی، سازمان مصمم گردید جهت سرعت بخشیدن، تهیه نقشه، این کار را در چهارچوب پروژه­های منطقه‌ای انجام دهد. در این راستا در سال 1354 پروژه بیرجند، در سال 1360 طرح مکران، در سال 1349پروژه کرمان، در سال 1354پروژه شرق ایران، در سال 1358پروژه ایران مرکزی، در سال 1377پروژه سبزوار و در سال 1367پروژه جنوب جازموریان انجام گرفت که در این چند پروژه منطقه‌ای ده­ها نقشه زمین‌شناسی یکصدهزارم تهیه شد. در دهه 1341 تا 1351 فقط 4 نقشه زمین‌شناسی در واحد کارتوگرافی چاپ و انتشار یافت. اما در مدتی کوتاه برای بخش بزرگی از پهنه گسترده ایران زمین، نقشه‌های زمین‌شناسی با مقیاس­های 1:250000 و 1:100000 همراه با گزارش های آنها با کیفیتی بسنده در سطح جهانی تهیه و انتشار یافت. سرانجام در دورانی کوتاه دانسته های پایه‌ای زمین‌شناسی سازمان چنان گسترش یافت و مورد توجه محافل زمین‌شناسی جهان قرار گرفت که در اوایل سال 1353 در کمیسیون بین‏المللی تهیه نقشه زمین‌شناسی جهان (CGMW) 1 که در پاریس تشکیل شد، با وجود پیشینه چند ده ساله سازمانهای زمین‌شناسی در کشورهای دیگر منطقه، تهیه و تلفیق نقشه زمین‌شناسی های خاورمیانه، به سازمان زمین‌شناسی ایران واگذار شد. در طی سال‏های 1376تا 1368 بیش از 110 برگ نقشه‌زمین‌شناسی منتشر شد که در عمر سی ساله سازمان بی سابقه بود. تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی، 110 برگه تا سال 91 اعلام گردید.

از سال‌ 1377تاکنون 108نقشه زمین‏شناسی یک‌دویست‌پنجاه‌هزارم، 310 نقشه زمین‏شناسی یکصدهزارم، 72 نقشه زمین‏شناسی مهندسی یک‌پنجاه‌هزارم برداشت و تهیه‏شده است. همچنین طراحی و تصویب طرح تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی در مقیاس 1:25000 در سال 1381 انجام شد.

پیگیری‏های مداوم، تلاش‏های خارق‏العاده همکاران جوان، کارشناسان خبره و مسئولین سازمان منجر به برداشت و تهیه بیش از 450 نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی در مقیاس 1:25000 در سالهای 1384 تا 1395 شد. نقشه‌های متالوژنی یک‌پنج‌میلیونیم خاورمیانه و زمین‌شناسی یک‌پنج‌میلیونیم خاورمیانه در همین دوره تهیه و چاپ شدند. جدا از نقشه‏های زمین‏شناسی یاد شده، تهیه نقشه‏های زمین‏شناسی موضوعی، منطقه‏ای و جهانی بخشی از اهداف سازمان زمین‏شناسی بوده که بخشی از آنها در چهار چوب همکاری‏های برون‏مرزی تهیه و منتشر گردیده است. این نوشتار شرحی بر روند فعالیت‏های سازمان زمین‏شناسی در زمینه تهیه نقشه‏های زمین‏شناسی که در گرایش‏های گوناگون علوم زمین نظیر زمین‏شناسی بنیادی، زمین‏شناسی مهندسی، ژئوشیمی، هیدروژئوشیمی، لرزه زمین ساخت و به مقیاس‎های گوناگون تهیه‏شده است.

زمین‏شناسی پزشکی از سال 1382 تاسیس شده و از بدو تاسیس تاکنون 24 طرح داخلی در قالب گزارش،2  طرح بین‏المللی (‌زمین‏شناسی پزشکی دریاچه سوان ارمنستان و شهر دوشنبه کشور تاجیکستان، تهیه دو اطلس ملی و 12 اطلس استانی تهیه نموده است.

زمین‏شناسی دریایی در سال 80 تاسیس شد و مطالعات و گزارشاتی در زمینه رسوب‏شناسی و ژئوشیمی رسوبی در مقیاس 1:100000 در سال 1391در سواحل خلیج فارس، در سال 1389 در دریای عمان و دریای خزر (در دست انتشار) انجام داده است.

در سال  1391مراکز منطقه‏ای و دفاتر زمین‏شناسی براساس ویژگی‏ها، ساختار زمین‏شناسی و مشخصات اکتشافی و پتانسیل معدنی مورد نیاز کشور و با درنظر گرفتن محدوده جغرافیایی استان‏ها، تعداد مراکز منطقه‏ای سازمان به 20 مرکز استانی، 20 دفتر استانی و 3 مرکز بین‏المللی افزایش یافت. مراکز بین‏المللی نامبرده عبارتند از مرکز بین‏المللی تحقیقات زمین‏شناسی دریای خزر، مرکز بین‏المللی تخصصی زمین‏شناسی پزشکی کشور، مرکز بین‏المللی تحقیقات زمین لرزه مرند.

افزون بر سازمان‌ زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور در تهران، مراکز اصلی کرمان، اهواز، تبریز، مشهد و شیراز در سالهای 1361 تا 1376تاسیس شدند و مراکز منطقه‏ای زمین‏شناسی اکتشافات معدنی سیستان و بلوچستان (زاهدان)، کردستان (سنندج)، سمنان (کویربزرگ)، ساری، یزد (شیرکوه)، بم، اصفهان،

(1) Commission for the Geological Map of the World   

گیلان (کاسپین باختری)، یزد، لرستان، اراک (ایران مرکزی)، چابهار، خلیج‏فارس (قشم)، بوشهر (پارسیان)، بیرجند (خراسان جنوبی)، آذربایجان (مرکز پیش‏نشانگر زمین‏لرزه) و ارومیه و دفاتر نمایندگی زمین‏شناسی اکتشافات معدنی بجنورد، اردبیل، کهکیلویه و بویراحمد (یاسوج)، همدان، کرمانشاه، زنجان، ایلام، قم (زیرمجموعه اراک)، چهارمحال و بختیاری (شهرکرد و زیر مجموعه اصفهان)، کیش (زیرمجموعه خلیج فارس) و بندرعباس هستند.

یکی از اصلی‌ترین اهداف حاکمیتی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور تهیه و انتشار نقشه‌های زمین‌شناسی ایران است که از سال 1340 تاکنون به مرحلة اجرا درآمده و همچنان ادامه دارد. نقشه‌های سیستماتیک با مقیاس 1:250،000 برای  تمامی سطح کشور تهیه‏شده و بررسی‌ها در مقیاس 1:100،000در  98 درصد مناطق اولویت‌دار (474 برگه با مساحت هر یک 2500 کیلومترمربع) کشور تا پایان برنامة سوم توسعه انجام شده است. (از آنجا که بخش زیادی از این فعالیت‌ها در قالب طرح عمرانی بوده، عدم تخصیص کامل اعتبار این طرح سبب بروز مشکلاتی در تهیة گزارش، چاپ و انتشار این نقشه‌ها شده است). تصویر 1-1 چارت سازمان زمین‏شناسی کشور را نشان می‏دهد.

تصویر 1-1: چارت سازمان زمین‏شناسی کشور

کاربرد و ارزش نقشه‌های زمین‌شناسی:

نقشه‌های زمین‌شناسی در بردارنده اطلاعات جامعی در باره ویژگی‏های مختلف زمین شامل 1) جنس و سن سنگ‏ها و روابط بین آنها، 2) ساختمان زمین، 3) قابلیت معدنی سنگ‌ها، 4) توان مخاطرات زمین‌شناسی و 5) اطلاعات زمین‌گردشگری می‌باشند.

جنس سنگ به معنی سختی، نرمی و ترکیب شیمیایی سنگ است و مستقیماً بر اجرای عملیات عمرانی، نوع عملیات خاک برداری، کوهبری و ... موثر است. بر پایه همین ویژگی بودجه‏بندی و زمان اجرای طرح‌های عمرانی بر پایه اطلاعات نقشه‌های زمین‌شناسی محاسبه می شود. همچنین جنس سنگ بر کیفیت منابع آب، آلودگی‌های زیست محیطی، زمین‌شناسی مهندسی و وقوع بلایای طبیعی موثر است. پتانسیل مواد معدنی نیز به طور مستقیم با جنس و سن سنگ‌ها ارتباط دارد، به گونه‌ای که برای اکتشاف مواد معدنی کارشناسان کمربندهای سنگی خاص با جنس و سن مشخص را دنبال می‏نمایند. به عنوان مثال مخازن اصلی نفت ایران در پهنه زاگرس و بیشتر در سنگ‌های کربناته قرار دارند. لذا در ایران هیچ کارشناسی برای اکتشاف نفت به دنبال گرانیت نمی‏رود. ساختمان زمین با پارامترهای شیب و امتداد لایه، ‌گسل‌ها، چین‌ها و مناطق برشی تعریف می‏گردد که بر پایه آنها مناطق ایمن و پایدار و یا ناپایدار تعیین میگردد. این پارامترهای زمین‌شناسی مبنای تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی مهندسی و نقشه‌های پهنه‌بندی خطر بلایایی طبیعی هستند.

با توجه به ویژگی­های یادشده، نقشه‌های زمین‌شناسی از مهم‏ترین منابع اطلاعات پایه کشور هستند و در کلیه طرح‏های عمرانی- صنعتی کاربرد دارند. این نقشه‌ها با توجه به مراحل توسعه و پیشرفت هر کشور در مقیاس‌های 1:250،000، 1:100،000، 1:50،000و1:25،000 تهیه می‌شوند و هر مقیاس کاربردهای               ویژه‏ای دارد. به طور مثال نقشه‌های زمین‌شناسی 1:250،000 ؛ 1:100،000 در طرح‏های مسیریابی جاده‌ها و خط‌های انتقال نیرو، انرژی و آب، پیگیری کمربندهای مواد معدنی و طراحی پروژه‌های اکتشافی ملی و فراملی، مطالعات زیست‌محیطی و آبخیزداری اهمیت دارند. برای شناسایی نقاط پرخطر و ایمن کشور، وجود نقشه‌های زمین‌شناسی کوچک‏مقیاس ناحیه‌ای بسیار مفید هستند. اما برای اجرای طرح‌های دقیق مکان‌یابی صنعتی و شهری، تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی دقیق در مقیاس‌های 1:25،000 و 1:10،000 به‏عنوان پایه نقشه‌های پهنه‏بندی خطر بلایای طبیعی (زمین‏لرزه، سیلاب، حرکت‏های دامنه‏ای و آتشفشان‌ها) ضروری است. به عبارت دیگر بدون نقشه‌های زمین‌شناسی مناسب امکان انجام درست طرح‌های عمرانی- صنعتی وجود ندارد.

از زمان تهیه نقشه‌های زمین‏ شناسی 1:250،000 و 1:100،000 تا کنون، این نقشه‏ ها مهمترین مبنای علمی برای اکتشاف مواد معدنی، مطالعات لرزه‏ خیزی و پیش‌بینی خطر بلایای طبیعی (سیلاب، حرکات دامنه‏ای و آتشفشان‏ها)، مطالعات کاربری اراضی کشور، جلوگیری از آلودگی محیط ‏زیست و پاک‌سازی؛ اجرای طرح‏های مسیریابی راه­ها و خطوط انتقال آب و انرژی؛ طرح‏های مکان‏یابی برای سازه‏های مهم و بزرگ مثل مسکن، ساختمان‏های بزرگ، سد، فرودگاه و پل‌ها بوده­اند. ارزش نقشه‌های زمین‏ شناسی آنقدر گسترده است که به‏ عنوان بیشترین محصول علمی مورد درخواست توسط سازمان‏های زمین‏ شناسی جهان به طور دائمی در حال تولید است. در ایران فقط در سال 1388 بیش از 6 هزار نقشه زمین‏ شناسی کاغذی به فروش رسیده است و بیش از 13 هزار کاربر نسخه رقومی نقشه‌های زمین‏ شناسی را از سایت سازمان و پایگاه داده‌های علوم زمین به صورت رایگان دریافت نموده‌اند. هم اکنون، سازمان زمین‏ شناسی داده‏ های نقشه‏ های زمین‏ شناسی رقومی را به صورت آزاد در اختیار همگان قرار می‏دهد. زیرا اطمینان دارد با استفاده از این نقشه‏ ها چند و چون برنامه‏های عمرانی و پژوهشی هماهنگ با استاندارد‏های مورد پذیرش خواهند بود.

کاربرد نقشه های زمین شناسی در زمینه های مختلف