مقدمه:

سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور در سال 1962 میلادی مطابق با 1341 هجری شمسی با همکاری سازمان ملل تاسیس گردید.

بر این اساس سازمان زمین شناسی کشور با یک تاخیر 100 ساله نسبت به سایر سازمان های زمین شناسی پیشرو در جهان (سازمان زمین شناسی فرانسه به عنوان قدیمی ترین سازمان زمین شناسی دنیا در سال 1830 تاسیس گردیده بود) پا به عرصه فعالیت های زمین شناسی و از جمله تهیه نقشه های زمین شناسی در مقیاس 1/250000 نهاد.  

 

تعریف و مزیت‌های تهیه نقشه زمین‌شناسی:  

نقشه‌های زمین‌شناسی در بردارنده اطلاعات جامعی در باره ویژگی های مختلف زمین شامل 1) جنس و سن سنگ ها و روابط بین آن‌ها، 2) ساختمان زمین و 3) قابلیت معدنی سنگ ها می‌باشند.

جنس سنگ به معنی سختی، نرمی و ترکیب شیمیایی سنگ است و مستقیماً بر اجرای عملیات عمرانی، نوع عملیات خاک برداری، کوه‌بری و... موثر است. بودجه بندی و زمان اجرای طرح‌های عمرانی بر پایه جنس سنگ محاسبه می گردد. همچنین جنس سنگ بر کیفیت منابع آب، آلودگی‌های زیست محیطی، زمین‌شناسی مهندسی و وقوع بلایای طبیعی موثر است. پتانسیل موادمعدنی نیز به طور مستقیم  با جنس و سن سنگ‌ها ارتباط دارد به گونه‌ای که برای اکتشاف مواد معدنی کارشناسان کمربندهای سنگی خاص با جنس و سن مشخص را دنبال می نمایند به مثال مخازن اصلی نفت ایران در پهنه زاگرس و در سنگ‌های کربناته قرار دارند لذا هیچ کارشناسی برای اکتشاف نفت به دنبال گرانیت نمی رود. ساختمان زمین با پارامترهای  شیب و امتداد لایه ،‌گسل‌ها، چین‌ها و مناطق برشی تعریف می گردد که بر پایه آنها مناطق ایمن و پایدار و یا ناپایدار تعیین میگردد. این پارامترهای زمین‌شناسی مبنای تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی مهندسی و نقشه‌های پهنه‌بندی خطر بلایایی طبیعی هستند.

با توجه به ویژگیهای یادشده، نقشه‌های زمین‌شناسی از مهم ترین منابع اطلاعات پایه کشور هستند و در کلیه طرح های عمرانی- صنعتی کاربرد دارند. این نقشه‌ها با توجه به مراحل توسعه و پیشرفت هر کشور در مقیاس‌های 1:250،000 ؛ 1:100،000 ، 1:50،000 و 1:25،000 تهیه می‌شوند و هر مقیاس کاربردهای ویژه ای دارد. به طور مثال نقشه‌های زمین‌شناسی 1:250،000 ؛ 1:100،000 در طرح های مسیریابی جاده‌ها و خط‌های انتقال نیرو، انرژی و آب، پیگیری کمربندهای مواد معدنی و طراحی پروژه‌های اکتشافی ملی و فراملی، مطالعات زیست‌محیطی و آبخیزداری اهمیت دارند. برای شناسایی نقاط پرخطر و ایمن کشور، وجود نقشه‌های زمین‌شناسی کوچک مقیاس ناحیه‌ای بسیار مفید هستند. اما برای اجرای طرح‌های دقیق مکان‌یابی صنعتی و شهری، تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی دقیق در مقیاس‌های 1:25،000 و 1:10،000 به عنوان پایه نقشه‌های پهنه بندی خطر بلایای طبیعی (زمین لرزه، سیلاب، حرکت های دامنه ای و آتشفشان‌ها) ضروری می باشد. به عبارت دیگر بدون نقشه‌های زمین‌شناسی مناسب امکان انجام درست طرح‌های عمرانی-صنعتی وجود ندارد.

 

جایگاه زمینشناسی ایران:

فلات ایران زمین بخشی از رشته کوههای چین خورده- رانده آلپ- هیمالایا (تصویر 2) را تشکیل می دهد. این رشته کوه از دیدگاه تکتونیک صفحه ای، حاصل همگرایی صفحات قاره ای بوده، لذا بررسی دگرشکلی قاره ای در مقیاس کوچک و ارتباط دادن آن با نواحی اطراف، می تواند به نحو موثری وضعیت کنونی ایران را تشریح نماید. سرزمین ایران در بخش میانی کوهزاد آلپ – هیمالیا قرار دارد که از باختر اروپا آغاز و پس از گذر از ترکیه، ایران، افغانستان تا تبت و شاید  تا نزدیکیهای برمه و اندونزی ادامه دارد. بواسطه موقعیت زمین شناسی ایران در این کمربند کوهزاد، ایران به لحاظ مخاطرات زمین شناسی و کانسارهای معدنی مورد توجه فراوان زمین شناسا دنیا قرار گرفته است.

نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس 1/250000 :

تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی ناحیه‌ای کشور در مقیاس 1:250،000 از سال 1341 آغاز و تا پایان دهه هفتاد ادامه داشت. نقشه‌های زمین‌شناسی 1:250،000 حاوی اطلاعات پایه زمین‌شناسی ایران هستند و تمام واحدهای اصلی زمین‌شناسی ایران به هنگام تهیه این نقشه‌ها تعریف شده‌اند. تمام نقشه‌های موضوعی کشور با مقیاسهای 1:1،000،000 و کوچکتر بر پایه اطلاعات نقشه‌های زمین‌شناسی 1:250،000 تهیه شده اند. تاکنون بیش از 100 برگ نقشه زمین‌شناسی 1:250،000 تهیه شده است (تصویر 3). سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور متولی تهیه نقشه های زمین شناسی در مقیاس 1:250000 بوده که با تلاش زمین شناسان این مرز و بوم کار تهیه این نقشه ها به پایان رسیده است (تصویر 4).

نقشه‌های زمین‌شناسی 1:250.000 دارای مقیاس کاربردی مناسب هستند. در این نقشه‌ها هر سانتی متر برروی نقشه معادل 2.5 کیلومتربرروی زمین است.  سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور با درک توان علمی و مهندسی کشور، پتانسیل مواد معدنی و تمیز مناطق ایمن از مناطق پرخطر و همچنین انجام مطالعات علمی در مقیاس ناحیه ای و همچنین انجام مطالعات ژئودینامیکی تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی با مقیاس 1:250.000 را در دستور کار خود قرار داده بود.

نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس 1/100000 :

نقشه های زمین شناسی 1/100000  از لایه های مهم اطلاعاتی پایه هر کشور به شمار می روند که در طرح های عمرانی، صنعتی، توسعه ای و ..... کاربرد اساسی دارند. علاوه بر این نقشه های زمین شناسی در انجام تحقیقات لرزه خیزی، لغزش، آتش فشان، پهنه بندی خطر، مخاطرات طبیعی و... به عنوان نقشه های مبنا، کاربرد دارند.

اولین نقشه زمین‌شناسی 1:100،000غیر استاندارد به لحاظ ابعاد در سال  1348 توسط زمین شناس یوگسلاوی سابق تهیه و به چاپ رسید، ولیکن پس از آن سازمان زمین شناسی کشور تهیه نقشه های زمین شناسی 100000/1 استاندارد را در برنامه کاری خود قرار داد که تاکنون  بیش از 480 برگ (تصویر 5) از آنها را در مناطق اصلی کشور تهیه و به چاپ رسانده است (تصویر 6). نقشه‌های زمین‌شناسی 1:100.000 دارای مقیاس کاربردی مناسب هستند. در این نقشه‌ها هر سانتی متر برروی نقشه معادل 1 کیلومتر بر روی زمین است. 

نقشه‌های زمین‌شناسی 1:100،000 دقیق‌ترین نقشه‌های زمین‌شناسی کشور هستند که در سالهای اخیر مبنای تمام طرح‌های عمرانی‌کشور بوده‌اند .

 

نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس 1/25000:

طرح نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000 با بهره‌گیری از تجربه پنجاه ساله سازمان در امر تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی تهیه شده‌است (تصویر 7). در این طرح ملی تلاش گردیده تا مسائل و نقاط ضعف نقشه‌های کوچک مقیاس ناحیه‌ایی برطرف گردد. مزیت‌های زیر برای نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000 قابل ذکر است:

 

نقشه های زمین‌شناسی تخصصی در لایه‌های مختلف:

بر پایه بررسی های انجام شده و و نیاز کشور به اطلاعات پایه در زمینه‌های مختلف، نقشه‌های زمین‌شناسی 25،000 :1 ایران به گونه 6 نقشة-لایه موضوعی با عنوان‌های زیر تهیه می‌شود:

1.        نقشه زمین‌شناسی ناحیه‌ای.

2.        نقشه زمین‌شناسی اقتصادی.

3.        نقشه زمین‌شناسی مهندسی.

4.        نقشه مخاطرات زمین‌شناختی.

5.        نقشه  آب زمین‌شناسی و زیست‌محیطی.

6.        نقشه زمین‌ریخت‌شناسی مهندسی.

 

 

دقت بالا در تفکیک عوارض زمین‌شناسی و مقیاس کاربردی:

این نقشه ها با استفاده هم‌زمان از داده‌های ماهواره‌ای و عکسهای هوایی 20000/1 تهیه خواهند شد لذا در نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000 کلیه عوارض زمین‌شناسی با ابعاد دو‌میلیمتر برروی نقشه (50 متر برروی زمین) برداشت و در نقشه نمایش داده خواهند شد. با توجه به مساحت روستاها، ابعاد سازه‌های شهری و صنعتی، این عوارض به‌خوبی برروی نقشه‌های 1:25000 قابل نمایش می‌باشند. برپایه مسائل فوق‌الذکر، نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000 پایه مناسبی در برنامه‌ریزهای توسعه‌شهری و صنعتی، تهیه نقشه‌های ارزیابی مخاطرات زمین‌شناسی و غیره بوده و از نظر مهندسی قابل کاربرد هستند (تصویر 8).

 

برداشت زمین‌شناسی با گروه کارشناسی تخصصی:

نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000 توسط گروه کارشناسی تخصصی برداشت، پردازش، ساماندهی و ارائه خواهد شد برخی از متخصصان که تهیه این نقشه همکاری خواهند نمود عبارتند از:  کارشناس‌ارشد‌سنگ‌شناسی (رسوبی، آذرین و دگرگونی) ، کارشناس‌ارشد چینه‌شناسی، کارشناس‌ارشد دیرینه‌شناسی، کارشناس‌ارشد تکتونیک، کارشناس‌ارشد زمین‌شناسی‌مهندسی (گرایشهای مختلف)، کارشناس‌ارشد سایزموتکتونیک، کارشناس‌ارشد مخاطرات زمین‌شناسی، کارشناس‌ارشد آبزمین‌شناسی‌و‌زمین‌شناسی‌زیست‌محیطی، کارشناس‌ارشد زمین‌ریخت‌شناسی‌مهندسی،کارشناس‌ارشدمطالعات آزمایشگاهی، متخصص پردازش داده‌های ماهواره‌ایی و عکسهای هوایی، متخصص سامانه اطلاعات جغرافیاییف متخصص کارتوگرافی (گرایشهای مختلف)، ناظران و مشاوران علمی، کارشناسان ارشد عضو شورای ارزیابی.  

 

قابلیت به‌هنگام سازی:

برپایه شرح‌خدمات طرح، اطلاعات نقشه‌های زمین‌شناسی 25000/1 در قالب سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) سامان دهی و ارائه خواهند شد. سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) توانایی نامحدودی در ذخیره‌سازی اطلاعات، پردازش اطلاعات دارند. با تولید اطلاعات جدید و یا تغییر آنها تمام یا بخشی از اطلاعات موجود در نقشه‌ها قابل تغییر و به هنگام سازی است.

 

یکنواختی نقشه‌ها و هماهنگی مرزها:

قبل از تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000 مدل اطلاعات رقومی (digital data model) لازم فراهم شده است لذا در این نقشه‌ها تمامی عوارض به گونه رقومی و یکسان ارائه خواهند شد و مشکل ناهماهنگی نقشه ها در مرز نقشه وجود نخواهد داشت.

 

نگاهی به برنامه پنج‌ساله چهارم و پنجم نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی در کشور:

سرزمین ایران را بیش از 10 هزار برگ نقشه زمین‌شناسی 1:25000 با ابعاد 5/7 درجه طول جغرافیایی و 5/7 درجه عرض جغرافیایی پوشش می‌دهد. با احتساب 6 لایه اطلاعاتی در نقشه‌های 1:25000 به عدد 60 هزار نقشه یا لایه اطلاعاتی خواهیم رسید. اگر فقط یک‌دهم این تعداد نقشه یعنی شش هزار نقشه‌زمین‌شناسی (با توجه به الویت‌های مخاطرات زمین‌شناسی، توسعه‌شهری، مسائل مهم علمی و پژوهشی  و طرحهای اکتشافی) نیاز به نقشه‌برداری زمین‌شناسی در مقیاس 1:25000 خواهند داشت. اگر هر سال 200 برگ نقشه تهیه شود ما نیاز به یک زمان 30 ساله برای تهیه شش هزار نقشه فوق الذکر داریم. با توجه به گستردگی طرح، لاجرم لازم است اعتبار طرح تامین گردد .

 

برنامه پنج‌ساله چهارم:

طرح تهیه نقشه های زمین شناسی کاربردی از سال 1384 آغاز گردید. در ابتدای طرح، به منظور اجرای درست فرآیند تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000، دستورالعملهای لازم تدوین و دوره‌های آموزشی به شرح زیر برگزار گردید:

 

تدوین و چاپ استانداردهای لازم برای تهیه نقشه‌های زمین شناسی کاربردی:

 •        استاندارد برداشتهای صحرایی، عملیات آزمایشگاهی،کارهای دفتری نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی

•         مدل اطلاعات رقومی (digital data model) نقشه‌های زمین شناسی کاربردی

•         شیوه ساماندهی اطلاعات در سامانه GIS و کارتوگرافی نقشه‌های زمین شناسی کاربردی

 

دوره‌های آموزشی:

انجام چندین دوره آموزشی با همکاری استادان ایرانی وخارجی برای تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25000  برگزار گردیده است.

 

دعوت از شرکتها و دانشگاهها برای همکاری در فرآیند تهیه نقشه‌ها:

اولین جلسه مناقصه واگذاری نقشه‌های زمین‌شناسی با حضور 15 شرکت‌های مهندسین مشاور برگزار گردید. افزون برآن طی همایشی در نیمه دوم خرداد سال 1386 ضمن معرفی رسمی طرح به دانشگاهیان، از آنها دعوت شد که در انجام این طرح ملی سازمان را یاری نمایند.

 

نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس 1/25000 کواترنری:

این دوره بر خلاف دیگر دوره‌های زمین شناسی بسیار کوتاه و بیش از یک و نیم میلیون سال از عمر آن نمی‌گذرد ولی به دلایل زیر دارای اهمیت بیشتری نسبت به سایر دوران هاست:

1- پیدایش انسان در کواترنری

2- اکثر منابع آبی ایران در آبرفت های کواترنری قرار دارد

3- تمدن های انسانی به دلیل وجود آب در این واحدها بر روی نهشته های کواترنری قرار گرفته است

4- حدود 90درصد شهرهای ایران بر روی واحدهای کواترنری بنا شده اند

5- احیای توسعه سیستم قدیمی قنات در ایران

6- گسل های کواترنری که زیر آبرفت ها قرار گرفته اند و به سختی قابل شناسایی می باشد

7- تغییرات آب و هوایی و شکل گیری وضع امروزی سطح کره زمین

بر این اساس سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور در چند سال گذشته طرح تهیه نقشه های زمین شناسی کواترنری را در دستور کار خود قرار داده است(تصویر 10).

 

 

دقت نقشه های زمین شناسی با مقیاس 1/25000:

در نقشه های زمین شناسی با مقیاس 1/25000 بالغ بر 600 داده اطلاعاتی وجود دارد (تصویر 11). چنانچه این تعداد داده اطلاعاتی را بر روی نقشه های زمین شناسی با مقیس های 1/250000 و 1/100000 قرار دهیم، می بینیم که در مساحت معادل با نقشه زمین شناسی 1/25000 در روی نقشه های 1/250000 و 1/100000 تنها به ترتیب تعداد 9 و 50 عدد داده اطلاعاتی قرار می گیرد.  بر این اساس مشخص می گردد که دقت این نقشه ها به مات بیشتر از نقشه های کوچک مقیاس 1/250000 و 1/100000است.

بانک نقشه‌های زمین‌شناسی ایران:

نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس ملی و فراملی:

در پنجاه سال گذشته، افزون بر تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس ناحیه‌ای و محلی ، نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس ملی و فراملی تهیه شده است. این نقشه‌ها در مقیاس‌های 1:1000،000 و 1:2500،000 جهت اکتشاف مواد معدنی ویا پی‌گیری کمربندهای معدنی در سطح کشور و منطقه تهیه شده اند. همچنین نقشه‌های یادشده جهت تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی مخاطرات زمین‌شناسی ملی و منطقه‌ای کاربرد دارند.

در 50 سال گذشته نقشه لرزه زمین ساخت دنیا ، نقشه تکتونیک خاورمیانه، نقشه زمین‌شناسی خاورمیانه، ، نقشه متالوژنی خاورمیانه، نقشه لرزه زمین ساخت ایران، نقشه دگرگونی ایران در مقیاس 1:2.500.000 ، نقشه زمین‌شناسی ایران در مقیاس 1:2.500.000 ، نقشه تکتونیک ایران در مقیاس 1:1.000.000 ، نقشه ماگماتیسم ایران در مقیاس 1:1.000.000 تهیه شده است. به تازگی با استفاده از جدیدترین اطلاعات زمین‌شناسی کشور ، نقشه زمین شناسی ایران در مقیاس 1:1.000.000 به صورت رقومی و چاپی تهیه شده است. تعدادی از نقشه‌های فوق الذکر در جدول زیر ارائه شده است(تصویر 12).

همچنین بر اساس توانایی کارشناسان مجرب سازمان زمین شناسی و با توجه به موفقیت این سازمان در تهیه نقشه های زمین شناسی در مقیاس های متفاوت، تهیه نقشه های زمین شناسی در مقیاس 5000000/1 (خاورمیانه) و نقشه زمین شناسی سایزموتکتونیک دنیا توسط کمیسیون نقشه های زمین شناسی دنیا (CGMW) به سبب تهیه به این سازمان واگذار و توسط سازمان زمین شناسی تهیه گردیده است.

اسامی نقشه های 1/5000000 خاورمیانه:

1- نقشه زمین شناسی خاورمیانه 

2- نقشه متالوژنی خاور میانه 

3- نقشه سایزموتکتونیک خاور میانه

4- نقشه تکتونیک خاور میانه 

5- نقشه ماگماتیسم خاور میانه (در دست تهیه)

6- نقشه کواترنری خاورمیانه (در دست تهیه)

7- نقشه سایزموتکتونیک دنیا (مقیاس 1/25000000